Hiç arkadaşınızla bir ürün hakkında konuştuktan 10 dakika sonra, Instagram’da o ürünün reklamını gördüğünüz oldu mu? Muhtemelen “Tesadüftür” dediniz. Ya da “Telefonum beni dinliyor mu?” diye şüphelendiniz.
Cevap sandığınızdan daha korkunç: Telefonunuzun sizi dinlemesine gerek yok. Çünkü algoritmalar sizi, sizin kendinizi tanıdığınızdan daha iyi tanıyor. Bir sonraki hamlenizi, daha siz düşünmeden önce tahmin edebiliyorlar.
Hoş geldiniz. Burası Dijital Panoptikon. Burada duvarlar yok, parmaklıklar yok. Kapılar ardına kadar açık. Ama kaçış yok.
Panoptikon Nedir? Bentham’ın Şeytani Tasarımı
1785 yılında İngiliz filozof Jeremy Bentham, “mükemmel” bir hapishane tasarladı. Adına Panoptikon (Bütün’ü Gören) dedi.
Tasarım basitti:
- Ortada bir Gözetleme Kulesi.
- Etrafında halka şeklinde dizilmiş hücreler.
- Kulenin camları karartılmış. Yani mahkumlar, kulenin içindeki gardiyanı asla göremez.
Gardiyan orada olabilir de, olmayabilir de. Ama mahkumlar “her an izleniyor olabileceklerini” bildikleri için, gardiyan oradaymış gibi davranmak zorundadırlar. Sonuç? Oto-Sansür. Mahkum, kendi kendinin gardiyanı olur.
Bentham bu tasarımı tuğla ve harçla hayal etmişti. 21. yüzyılın teknoloji devleri ise onu fiber kablolar ve kodlarla inşa etti.
Gözetim Kapitalizmi: Ürün Sizsiniz
Eskiden kapitalizm şöyle işlerdi: Şirket ürün üretir, siz satın alırsınız. Bugün ise denklem değişti. Google, Facebook veya TikTok size “bedava” hizmet sunar. Teknoloji dünyasının o meşhur kuralını hatırlayın: “Eğer bir ürüne para ödemiyorsanız, ürün sizsiniz.”
Harvard profesörü Shoshana Zuboff, buna Gözetim Kapitalizmi (Surveillance Capitalism) adını veriyor. Şirketler sizin “Davranışsal Artıklarınızı” (Nereye tıkladınız, nerede duraksadınız, gece saat kaçta uyudunuz) toplar. Bu veriler, devasa yapay zeka sistemlerinde işlenir ve size bir şeyler satmak (veya oyunuzu değiştirmek) için kullanılır.
Bizler, veri çiftliklerinde sağılan inekleriz. Tek farkımız, çitlerin içinde olduğumuzu fark etmememiz.
Gönüllü Mahkumlar: Takip Cihazını Cebimizde Taşıyoruz
Distopik romanlarda (1984 gibi) devlet insanları zorla izler. Evlere zorla tele-ekranlar yerleştirir. Gerçek hayat ise Aldous Huxley’in Cesur Yeni Dünyasına daha çok benziyor.
Bizi kimse zorlamadı. Takip cihazlarını (Akıllı Telefonlar) kendi paramızla satın aldık. Parmak izimizi ve yüz taramamızı (FaceID) kendi rızamızla verdik. Konum geçmişimizi “harita daha iyi çalışsın” diye açtık.
Panoptikon’un kulesi artık şehrin ortasında değil; elinizde. Her Like, her Retweet, her kaydırma hareketi; kulenin merkezine gönderilen bir rapordur.
[Link: Ölü İnternet Teorisi: Çevrimiçi Dünyada Geriye Kalan Son İnsan Sen Olabilirsin]
Çin’in Sosyal Kredi Sistemi: Black Mirror Gerçeği
“Benim saklayacak bir şeyim yok” diyorsanız, Çin’e bir göz atın. Çin hükümeti, dijital gözetimi bir adım öteye taşıyarak Sosyal Kredi Sistemini kurdu.
Her vatandaşın bir puanı var.
- Kırmızı ışıkta mı geçtiniz? Puan düşer.
- Hükümeti eleştiren bir paylaşım mı yaptınız? Puan düşer.
- Borcunuzu geç mi ödediniz? Puan düşer.
Puanınız belli bir seviyenin altına inerse; uçak bileti alamazsınız, hızlı trene binemezsiniz, hatta internet hızınız yavaşlatılır. Sistem sizi hapse atmaz. Sizi toplumdan siler. Dijital bir aforoz mekanizmasıdır. Ve Batı dünyası da (kredi skorları ve sigorta takipleriyle) yavaş yavaş bu yola girmektedir.
Azınlık Raporu: Suçu İşlemeden Yakalanmak
Gözetim toplumunun son aşaması Tahmine Dayalı Polislik (Predictive Policing) sistemidir. Yapay zeka, suç istatistiklerini ve kişisel verileri analiz ederek, suçun nerede ve kim tarafından işleneceğini önceden tahmin etmeye çalışır.
ABD’de bazı eyaletlerde kullanılan bu algoritmalar, belirli mahalleleri (genellikle azınlıkların yaşadığı) “Yüksek Riskli” olarak işaretler. Bu, kendi kendini gerçekleştiren bir kehanete dönüşür. Polis oraya daha çok gider, daha çok tutuklama yapar, veri “doğrulanır” ve döngü devam eder.
Masumiyet karinesi ölür. Artık “potansiyel suçlu”sunuzdur.
[Link: Siber Soğuk Savaş: Bir Satır Kodla Ulusları Diz Çöktürmek]
Sonuç: Camdan Evde Yaşamak
Mahremiyet, sadece “saklayacak bir şeyi olmak” değildir. Mahremiyet; hata yapma, saçmalama, deneme ve kendin olma özgürlüğüdür. Sürekli izlendiğini bilen insan, özgür olamaz. Sadece “uyumlu” olur.
Dijital Panoptikon’da isyan etmek zordur. Çünkü gardiyanın kim olduğunu göremezsiniz. Belki de tek çıkış yolu, bazen “Bağlantıyı Kes” butonuna basmak ve dijital gölgenizin olmadığı o analog dünyaya, yani gerçek hayata kaçmaktır.
Tabii eğer hala öyle bir yer kaldıysa.
❓ Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. “Saklayacak bir şeyim yoksa neden korkayım?” Çünkü “saklanacak şey” tanımı değişebilir. Bugün yasal olan bir düşünce veya eylem, yarın değişen bir rejimle “suç” sayılabilir. Ve o gün geldiğinde, geçmişteki tüm verileriniz aleyhinize kullanılabilir.
2. VPN kullanmak beni korur mu? Kısmen. VPN sadece internet trafiğinizi şifreler ve konumunuzu gizler. Ancak Facebook veya Google’a giriş yaptığınızda, VPN’in bir anlamı kalmaz; kimliğiniz bellidir. Davranışsal takibi engellemez.
3. Bu sistemden tamamen çıkmak mümkün mü? Modern toplumda yaşayıp tamamen görünmez olmak neredeyse imkansızdır. Akıllı telefon kullanmamak, kredi kartı kullanmamak ve yüz tanıma kameralarından kaçınmak gerekir. Bu da sizi bir “hayalet” yapar.
Dış Link Önerisi: Shoshana Zuboff – The Age of Surveillance Capitalism (Kitap İncelemesi) – Snowden (Film).
