BrainEx: Ölümden 4 Saat Sonra Yeniden Çalıştırılan Beyinler

Bir sabah, New Haven yakınlarındaki bir mezbahadan Yale Üniversitesi'nin laboratuvarına domuz kafaları getiriliyor. Hayvanlar saatler önce kesilmiş. Kalpleri durmuş, kanları akmış, beyinleri oksijensiz kalmış. Tıp kitaplarına göre bu beyinlerdeki hücreler çoktan geri dönüşü olmayan bir çürümenin içinde.

Araştırmacılar bu beyinleri bir makineye bağlıyor. Atardamarlarından yapay bir kan pompalıyorlar.

Ve beyin hücreleri yeniden çalışmaya başlıyor.

Bu bir korku filmi değil, dostum. 2019'da dünyanın en saygın bilim dergilerinden Nature'da yayımlanan bir deney. Adı BrainEx. Ve "ölüm" dediğimiz şeyin sandığımız kadar net bir çizgi olmadığını gösterdi.

32 Kafa, 4 Saat, 6 Saatlik Diriliş

Nörobilimci Nenad Sestan'ın ekibi yıllarca bu an için hazırlandı. Deneyde, ölümün üzerinden 4 saat geçmiş 32 domuz beyni, BrainEx adını verdikleri sisteme bağlandı. Sistem, beyinlerin kan damarlarına özel olarak hazırlanmış yapay bir sıvıyı normal vücut sıcaklığında 6 saat boyunca pompaladı.

Sonuçlar ekibi bile şaşırttı. Tedavi edilen beyinlerde:

• Hücreler yeniden oksijen ve şeker tüketmeye, yani metabolizma yürütmeye başladı.

• Kan damarları ilaçlara tepki verip genişledi.

• Beynin bağışıklık hücreleri iltihaba karşı harekete geçti.

• Ayrı ayrı incelenen sinir hücreleri uyarıldığında elektrik sinyali ateşledi.

• Hücre ölümü, tedavi görmeyen beyinlere göre belirgin şekilde azaldı.

Sestan'ın o günlerde söylediği cümle, deneyin hem ağırlığını hem sınırını özetliyor: "Bu yaşayan bir beyin değil. Bu, hücresel olarak aktif bir beyin."

// FIG_01: ÖLÜMDEN_4_SAAT_SONRA_ATEŞLENEN_NÖRONLAR

Elde Bekletilen Anestezi

Şimdi deneyin en az konuşulan, en ürkütücü detayına gelelim.

Araştırmacılar, beyne pompaladıkları sıvının içine sinir aktivitesini bastıran kimyasallar kattı. Neden? Çünkü bir ihtimali ciddiye aldılar: Hücreler bu kadar iyi toparlanırsa, beyin genelinde organize bir elektrik aktivitesi, yani bilince dair bir iz ortaya çıkabilirdi. Ekip beyinleri sürekli izledi ve böyle bir işaret görürlerse hemen anestezi uygulayıp beyni soğutacak bir protokol hazırladı.

Böyle bir işaret görülmedi. Beyinlerde bilinç, his ya da acıyla ilişkilendirilebilecek organize bir aktivite kaydedilmedi. Ama bir düşün: Ölümden saatler sonra, bir laboratuvar masasındaki kesik bir kafanın içinde bilinç belirme ihtimaline karşı elde anestezi bekletmek zorunda kalan bir bilim. Peki o bastırıcı kimyasallar hiç katılmasaydı ne olurdu? Bunu kimse bilmiyor. Ve bu soru, cevabı kadar korkutucu.

2022: Bu Kez Bütün Beden

Üç yıl sonra aynı ekip bir adım daha attı. Yeni sistemin adı OrganEx'ti. Bu kez hedef sadece beyin değil, bütün vücuttu.

Derin anestezi altındaki domuzların kalbi durduruldu. Hayvanlar bir saat boyunca ölü bırakıldı. Kan dolaşımı yoktu, organlar oksijensiz kalmış, damarlar çökmeye başlamıştı. Sonra OrganEx devreye girdi ve özel sıvıyı 6 saat boyunca vücuda pompaladı.

Kalpte yeniden elektrik aktivitesi ve kasılmalar başladı. Kan dolaşımı vücuda geri döndü. Karaciğer ve böbrek hücreleri işlevlerini kazandı. Kıdemli araştırmacı Zvonimir Vrselja'nın sözleriyle: "Mikroskop altında, sağlıklı bir organla ölümden sonra OrganEx uygulanmış bir organı ayırt etmek zordu."

Bir de kimsenin beklemediği bir şey oldu. Deney sırasında domuzların başları ve boyunları kendiliğinden hareket etti. Hayvanlar anestezi altındaydı, bilinci bastıran ilaçlar hâlâ veriliyordu. Sestan'ın açıklaması kısaydı: "Hayvanların bu anlarda bilinçli olmadığını söyleyebiliriz. Neden hareket ettikleri hakkında spekülasyon yapacak kadar bilgimiz yok."

// FIG_02: KAPANMAYAN_KAPI

Ölüm Bir An Değil, Bir Süreç

Bu deneylerin asıl sarsıcı mesajı domuzlarla ilgili değil. Bizimle ilgili.

Tarih boyunca ölüm, kalbin durduğu andı. 1968'de Harvard'da bir komite "beyin ölümü" kavramını tanımladı ve çizgi kalpten beyne kaydı. Tıp da yıllarca beyin hücrelerinin oksijensiz kaldıktan birkaç dakika sonra geri dönüşsüz biçimde yok olduğunu varsaydı. BrainEx ve OrganEx bu varsayımı yerinden oynattı. Hukuk ve teknoloji etiği uzmanı Nita Farahany bunu açıkça söyledi: "Beyne veya organlara giden oksijen birkaç saniye ya da dakika kesilince bu organların geri dönülmez biçimde hasar gördüğü varsayımı doğru değil."

Biyoetikçi Brendan Parent ise daha da ileri gitti: "Ölüm bir süreçtir. Teknoloji son birkaç on yılda birkaç kritik anda, bu sürecin ne zaman başladığı ve ne zaman bittiğini söyleyebileceğimiz noktaların yerini değiştirdi."

Yani "geri dönüşsüz" kelimesi aslında bir doğa yasası değil. Elimizdeki teknolojinin sınırı. Ve o sınır hareket ediyor.

Karanlık Senaryo: Ölü Olduğuna Kim Karar Veriyor?

Bu soru bugün şaşırtıcı biçimde gerçek bir tartışmanın merkezinde. Bazı ülkelerdeki hastanelerde organ bağışında normotermik bölgesel perfüzyon (NRP) denen bir yöntem kullanılıyor. Kalbi durmuş ve dolaşım ölçütlerine göre ölü ilan edilmiş bir bağışçının vücudunda bir makine kan dolaşımını yeniden başlatıyor, organlar nakil için korunuyor. Bu sırada beyne giden atardamarlar kelepçeleniyor. Kan organlara gidiyor ama beyne gitmiyor.

Yöntemi savunanlar, bunun bağışçıya zarar vermediğini ve daha fazla hayat kurtaran organ sağladığını söylüyor. Eleştirenler ise temel bir soru soruyor: Dolaşım yeniden başlatılabiliyorsa, "geri dönüşsüz" ölüm tanımı hâlâ geçerli mi? ABD'de organ nakli sistemini yöneten kurumun etik raporu bile, bu işlem sırasında beyne kan akışının tamamen engellendiğinden emin olunamadığını kabul ediyor.

Şimdi spekülasyon katmanına geçelim ve bunun spekülasyon olduğunu açıkça söyleyelim. BrainEx gibi teknolojiler olgunlaşırsa, bugün ölü ilan edilen biri yarının tıbbına göre "kurtarılabilir" sayılabilir. O zaman ölüm, biyolojik bir olgu olmaktan çıkıp bir karar hâline gelir. Hangi hastaneye düştüğüne, hangi makinenin elde olduğuna, hangi yasanın geçerli olduğuna bağlı bir karar. Ölümü bir hastalık gibi tedavi etme hayali tam da buradan filizleniyor. Aynı kapı, kafasından ayrılmış bir beyni makineyle yaşatma gibi çok daha karanlık deneylere de açılıyor. Laboratuvar tabağındaki beyin dokusunun hissedip hissetmediği sorusu bile hâlâ cevapsızken.

Madalyonun öbür yüzü de var ve o yüz umut dolu. Aynı teknoloji felç ve kalp krizinde oksijensiz kalan dokuları kurtarmanın, nakil için bekleyen binlerce hastaya daha fazla organ ulaştırmanın yolunu açabilir. Araştırmacıların kendisi, insanlara uygulanabilmesi için daha çok sayıda hayvan çalışması gerektiğini vurguluyor. Ama değişmeyen bir gerçek var: Ölüm artık bir duvar değil. Aralık bırakılmış bir kapı. Ve o kapının hangi tarafında durduğuna karar verenler, giderek daha az doğa, daha çok insan oluyor.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Ölmüş bir insanı bu yöntemle geri getirebilirler mi?
Hayır. BrainEx ve OrganEx sadece hayvanlarda denendi ve hücre ile organ işlevlerini geri kazandırdı, bilinci değil. Beyinlerde bilinçle ilişkilendirilebilecek organize bir aktivite görülmedi, zaten bilinç bastırıcı ilaçlar da kullanıldı. İnsanlarda uygulanması için önünde yıllar ve çok sayıda çalışma var.

Bilim ne diyor?
Kanıtlanan şu: Oksijensiz kalan beyin ve organ hücrelerinin önemli bir kısmı, sanıldığından çok daha uzun süre kurtarılabilir durumda kalıyor. Bu, "dakikalar içinde geri dönüşsüz hasar" varsayımını çürüttü. Kanıtlanmayan şu: Bilinç ya da kişiliğin geri getirilebileceği. Deneylerdeki baş ve boyun hareketlerinin nedeni de araştırmacıların kendi ifadesiyle henüz bilinmiyor.

Organ bağışçısıyım, endişelenmeli miyim?
Bu tartışmalar organ bağışının değerini azaltmıyor. Bağış her yıl sayısız hayat kurtarıyor. Tartışılan şey, ölüm tespitinin ve nakil süreçlerinin şeffaf, net ve güvenilir kurallara dayanması gerektiği. Yapabileceğin en iyi şey, ülkendeki ölüm tespiti ve bağış kurallarını öğrenmek ve kararını ailenle açıkça konuşmak.

Dış Link Önerisi: Restoration of brain circulation and cellular functions hours post-mortem (Nature, 2019)