Bir insanı ne kadar sürede bir Nazi’ye dönüştürebilirsiniz? Yıllar mı gerekir? Aylar mı? Cevap sizi dehşete düşürecek: Sadece 5 gün.
1967 yılında, Kaliforniya’da Cubberley Lisesi’nde sıradan bir tarih dersi işleniyordu. Öğrencilerden biri, öğretmen Ron Jones’a o meşhur soruyu sordu: “Alman halkı, Yahudi soykırımı yapılırken nasıl hiçbir şey bilmediğini iddia edebilir? Nasıl bu kadar kör olabilirler? Biz olsak asla izin vermezdik.”
Ron Jones, cevabı sözlü vermek yerine, öğrencilerine yaşatmaya karar verdi. Ve masum bir “tarih dersi”, kontrolden çıkan korkunç bir sosyal deneye dönüştü: Üçüncü Dalga.
1. Gün: “Disiplin Yoluyla Güç”
Her şey masum başladı. Jones, sınıfta oturuş düzenini değiştirdi. Herkes dik oturmak zorundaydı. Konuşmak için izin almak ve ayağa kalkmak şarttı. Cevaplar kısa ve net olmalıydı: “Evet Bay Jones!” Öğrenciler buna isyan edeceklerine, tuhaf bir şekilde sevdiler. Sınıfta verimlilik artmıştı. Herkes bir “bütünün” parçası gibi hissediyordu. Zihinlerindeki “Birey” siliniyor, yerine “Asker” yükleniyordu.
2. Gün: “Topluluk Yoluyla Güç”
Jones tahtaya yeni sloganı yazdı. Artık özel bir selamlaşmaları vardı: Sağ el kıvrılarak yapılan “Dalga Selamı”. Sınıf dışında, koridorda, yemekhanede birbirlerini görünce bu selamı vermek zorundaydılar. Vermeyenler? Onlar artık “Bizden” değildi. Grup aidiyeti zehirli bir hal almaya başladı. Sınıfa ait olmayanlar dışlanıyor, dalga üyeleri kendilerini “Seçilmiş Kişi” gibi görüyordu.
3. Gün: “Eylem Yoluyla Güç”
Deney kontrolden çıktı. Sınıf mevcudu 30’dan 43’e fırladı. Okulun diğer öğrencileri de dersten kaçıp bu “Harekete” katılmak istiyordu. Üyelik Kartları dağıtıldı. Ve en korkuncu gerçekleşti: Muhbirlik. Jones hiçbir talimat vermemesine rağmen, öğrenciler kurallara uymayan arkadaşlarını öğretmene ispiyonlamaya başladı. Kendi arkadaşlarını “Hain” ilan eden bir “Gizli Polis” teşkilatı kendiliğinden oluşmuştu. Sadece 72 saatte, özgürlükçü Amerikalı gençler, birer Gestapo ajanına dönüşmüştü.
4. Gün: “Gurur Yoluyla Güç”
Jones artık deneyi bitirmesi gerektiğini anlamıştı ama son bir ders verecekti. Sınıfa girdi ve büyük yalanı söyledi: “Bu sadece bir sınıf deneyi değil. Biz, ülke çapında başlatılan dev bir siyasi hareketin, Üçüncü Dalga’nın parçasıyız. Yarın öğlen, Ulusal Liderimiz televizyona çıkıp hareketi resmen duyuracak.” Öğrenciler heyecandan çıldırıyordu. Bazıları ağlıyordu. Sonunda büyük bir amaca hizmet ediyorlardı.
5. Gün: Çöküş ve Yüzleşme
Cuma günü herkes oditoryumda toplandı. Işıklar kapandı. Jones televizyonu açtı. Herkes nefesini tutmuş Lideri bekliyordu. Ama ekranda sadece karıncalanma (static noise) vardı. Dakikalarca o boş ekrana baktılar. Ve sonra Ron Jones sahneye çıktı ve o acı gerçeği yüzlerine çarptı:
“Lider yok. Hareket yok. Sizler manipüle edildiniz. Faşizmin ne kadar kolay yayıldığını, komşunun komşuyu nasıl sattığını, birey olmaktan vazgeçip sürüye katılmanın ne kadar konforlu olduğunu kendi gözlerinizle gördünüz. Alman halkı işte böyle hissetmişti. Siz de onlardan farklı değilsiniz.”
Modern Dünyanın “Dalga”sı
Bugün sosyal medyaya bakın. Linç kültürüne, yankı odalarına, “Bizden olmayan haindir” diyen siyasi fanatiklere bakın. Twitter’da (X) bir linç başladığında, sorgulamadan o linçe katılan herkes, aslında “Dalga Selamı” veriyor. Üçüncü Dalga bitmedi. Sadece şekil değiştirdi. Soru şu: Bir dahaki sefere “Disiplin, Topluluk ve Eylem” vaadiyle geldiklerinde, siz ne yapacaksınız? Selam mı vereceksiniz, yoksa hayır mı diyeceksiniz?
❓ Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Üçüncü Dalga Deneyi gerçek mi? Evet, 1967 yılında Kaliforniya Cubberley Lisesi’nde tarih öğretmeni Ron Jones tarafından gerçekleştirilmiştir. Olaylar daha sonra “The Wave” (Die Welle) isimli kitaba ve filme konu olmuştur.
2. Öğrenciler neden itiraz etmedi? İnsan psikolojisi, belirsizlik anlarında bir “Lider” ve “Grup” aramaya meyillidir. Sorumluluğu bir otoriteye devretmek (İtaat Psikolojisi), bireysel düşünüp risk almaktan daha konforludur.
3. Bu deneyin Stanford Hapishane Deneyi ile farkı ne? Stanford Deneyi, güç verildiğinde insanların ne kadar zalimleşebileceğini (Gardiyan rolü) gösterir. Üçüncü Dalga ise kitlelerin ne kadar kolay manipüle edilip faşist bir rejime ikna edilebileceğini gösterir.
