Şu an parmağınızı burnunuza götürün. Yaptınız mı? (Veya yapmamayı mı seçtiniz?) Kendinizle gurur duyuyor olmalısınız. “Bak, istedim ve yaptım. Kontrol bende” diyorsunuz.
Üzgünüm ama yanılıyorsunuz. O parmağı kaldırma emri, siz “Parmağımı kaldırayım” diye düşünmeden milisaniyeler önce beyninizin derinliklerinde zaten verilmişti. Siz (yani “Benlik” dediğiniz o ses), bu karar verildikten sonra sadece bir bildirim aldınız. Tıpkı bir bilgisayar ekranının, işlemci işlemi bitirdikten sonra görüntüyü göstermesi gibi.
Hoş geldiniz. En büyük tabuyu yıkıyoruz: Özgür İrade (Free Will) diye bir şey yoktur. Siz hayatınızın şoförü değilsiniz. Siz sadece arka koltukta oturan ve direksiyonu tuttuğunu sanan bir yolcusunuz.
Benjamin Libet ve O Korkunç 300 Milisaniye
Bu sadece felsefi bir gevezelik değil, nörobilimsel bir gerçektir. 1980’lerde Benjamin Libet adlı bir fizyolog, deneklerin beyin aktivitelerini ölçerken şok edici bir şey keşfetti.
Deneklerden rastgele bir anda düğmeye basmalarını istedi. Sonuçlar dehşet vericiydi:
- Beyin Aktivitesi Başlıyor (Hazırlık Potansiyeli): Düğmeye basma kararı nöronlarda ateşleniyor.
- 300 Milisaniye Geçiyor. (Bu nörolojide çok uzun bir süredir).
- Denek “Karar Verdim” Diyor: Kişi, “Şimdi basacağım” diye düşündüğü anı işaretliyor.
- Eylem Gerçekleşiyor.
Yani? Yani beyin, sizden habersiz karar veriyor, hazırlığı yapıyor ve en son size “Bunu sen istedin” diye bir yanılsama sinyali gönderiyor. Siz karar vermiyorsunuz. Karar size tebliğ ediliyor.
Laplace’ın Şeytanı ve Domino Taşları
Fizik yasalarına göre evren Deterministiktir (Belirlenimci). Her sonucun bir sebebi vardır.
- Bir bilardo topu hareket ediyorsa, ona başka bir top çarptığı içindir.
- O topa da ıstaka çarpmıştır.
- Istakayı tutan eli kaslar hareket ettirmiştir.
- Kasları nöronlar ateşlemiştir.
Bu zinciri geriye doğru takip ederseniz, Büyük Patlama (Big Bang) anına kadar gidersiniz. Fransız matematikçi Pierre-Simon Laplace şöyle der: “Eğer evrendeki tüm atomların şu anki konumunu ve hızını bilen bir zeka (Laplace’ın Şeytanı) olsaydı; gelecekte olacak her şeyi, senin bu yazıyı okurken gözünü kırpacağın ana kadar her şeyi hesaplayabilirdi.”
Sen atomlardan oluşuyorsun. Atomların özgür iradesi yoktur. Fizik yasalarına uyarlar. O halde, atom yığını olan senin nasıl özgür iraden olabilir? Sen sadece, 13.8 milyar yıl önce devrilmeye başlayan domino taşlarının bugünkü halkasısın.
Katiller Suçlu Değil mi? (Hukukun Çöküşü)
Bu gerçek, toplumun temellerini dinamitler. Eğer özgür irade yoksa, bir seri katil suçlu mudur? Yoksa sadece genleri, çocukluk travmaları ve beyin kimyası (yani kontrol edemediği faktörler) onu o cinayeti işlemeye mi programlamıştır?
Bir bilgisayar virüsü, dosya sildiği için “kötü” müdür? Yoksa sadece kodunu mu yerine getiriyordur? Stanford Üniversitesi’nden Robert Sapolsky gibi bilim insanları, “Adalet sistemi bir saçmalıktır” der. Çünkü kimse, biyolojisinden ve geçmişinden sorumlu tutulamaz. Kahramanlar kahraman olmayı seçmedi, korkaklar korkak olmayı seçmedi. Hepsi birer senaryo.
[Link: Tasarım Bebekler: Mükemmel İnsanı Yaratmak Tanrı’ya Savaş Açmak mı?]
Bilinç: Yolcunun Kendini Kandırması
Peki neden bu kadar gerçekçi bir “seçim yapma” hissine sahibiz? Evrimsel biyolojiye göre bu bir **”Arayüz”**dür. Beyin, milyarlarca karmaşık işlemi yaparken bizi (Ego’yu) bu detaylarla yormaz. Bize sadece sonucu gösterir ve “Bunu sen yaptın” der. Böylece hayatta kalma motivasyonumuz artar. Kendi hikayemizin kahramanı olduğumuza inanırız.
Ama aslında biz, biyolojik bir makinenin ekranına bakan seyircileriz. Aşık olduğunuzda siz seçmediniz; hormonlarınız seçti. Bu yazıyı okumayı siz seçmediniz; merak duygunuzu tetikleyen dopamin reseptörleri ve geçmişteki algoritmik yönlendirmeler sizi buraya getirdi.
[Link: Simülasyon Teorisi: Gerçeklik Bir Kod Hatası mı?]
Sonuç: İplerini Seven Kuklalar
Bu, depresif bir gerçek gibi görünebilir. Ama aynı zamanda özgürleştiricidir. Eğer her şey belirlenmişse, pişmanlık duymanın bir anlamı yoktur. “Keşke o gün öyle yapmasaydım” demek, “Keşke yerçekimi olmasaydı” demek kadar saçmadır. Olamazdı. Öyle olması gerekiyordu ve oldu.
Bizler iplerini göremeyen kuklalarız. Ve belki de tek gerçek özgürlük, iplerin varlığını kabul edip, oynanan oyunu sakince izlemektir.
Kuklacı kim? Evrenin kendisi.
❓ Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Kuantum fiziği özgür iradeye yer açmaz mı? Kuantum fiziğinde “rastgelelik” vardır. Ancak “rastgelelik”, “özgürlük” demek değildir. Bir kararın sizin tarafınızdan değil de bir zar atılarak verilmesi, sizi özgür yapmaz; sadece sonucu belirsiz yapar.
2. Eğer iradem yoksa neden yataktan kalkayım? Çünkü “Yataktan kalkmama” kararı bile sizin elinizde değil. Eğer biyolojik dürtüleriniz (açlık, sıkıntı) baskın gelirse kalkacaksınız. “Hiçbir şey yapmayacağım” diyerek kaderden kaçamazsınız, çünkü hiçbir şey yapmamanız da kaderinizdir.
3. Bu düşünce tehlikeli değil mi? Evet. Araştırmalar, özgür iradeye inanmayan insanların daha çok hile yaptığını ve daha agresif olduğunu gösteriyor. Bu yüzden bu “gerçek”, genellikle felsefe koridorlarında fısıltıyla konuşulur.
Dış Link Önerisi: Robert Sapolsky – Determined (Kitap) veya Free Will – Sam Harris.
